Ana Sayfa / Yazılar / Tarihi Yapılar TAR-01
Yönetmelik Bu Yapıyı Kapsamıyorsa Ne Yapılır?
TBDY 2018, tescilli tarihi yapıları iki ayrı maddeyle kapsamı dışında bırakıyor. Bu, bir boşluk değil — Yönetmelik aynı bölümde ne yapılacağını da söylüyor. Gerçek bir tescilli okul binasının 26 duvar parçası üzerinde, kapsam dışı bir yapının nasıl dürüstçe değerlendirileceği.
κ = 0,90 | γ_M = 2,0 yazıyor; yani 2,222 =
γM ⁄ κ — malzeme katsayısına bölme ile bilgi düzeyi katsayısıyla çarpmanın
birlikte uygulanması. İkinci azaltma bir alan katsayısı değil, bilgi düzeyi katsayısıdır.
Bu, yazının asıl tezini değiştirmiyor — iki ayrı karar hâlâ tek bir sayıya gömülü. Ama ayrışımın ne olduğu değişiyor, ve daha önemlisi: bu tam olarak TAR-02'de soyut olarak anlatılan "iki geleneği karıştırmak" durumunun kendisidir. Kaynak hesap, yeni tasarım geleneğini (γM ile bölme) ve mevcut bina geleneğini (κ ile çarpma) birlikte uyguluyor — oysa TBDY Madde 15.2.12(b) mevcut bina değerlendirmesinde malzeme katsayısıyla bölünmemesini söylüyor.
1. İki cümle
TBDY 2018'in kapsam bölümünde, çoğu mühendisin hiç okumadığı bir madde var:
Aynı hüküm, mevcut binaların değerlendirilmesini düzenleyen Bölüm 15'in başında tekrar ediliyor:
Yani tescilli bir yapı için TBDY Bölüm 15'e göre performans değerlendirmesi yapıp "Yönetmeliğe göre kontrollü hasar düzeyindedir" demek, Yönetmeliğin kendi ifadesiyle mümkün değildir. Yönetmelik o yapıyı değerlendirmiyor.
2. Peki o zaman ne yapılır?
Buraya kadar olan kısım genellikle bilinir ve çoğu tartışma burada tıkanır: "yönetmelik kapsamıyorsa ne yapacağız?" Oysa cevap, dışlama maddesinden yalnızca bir satır sonrasında duruyor.
Bu madde üç şey söylüyor ve üçü de önemli:
- Boşluk geçicidir. "Kendi özel yönetmelikleri yapılıncaya dek" — yani bir gün olacak, şimdilik yok.
- Öncelik sırası vardır. Önce ilgili Türk Standartları, sonra uluslararası geçerliliği kabul edilmiş eşdeğer düzenlemeler.
- Serbestlik koşulludur. "Bu Yönetmelikte öngörülen ilkeler gözetilerek" — istediğinizi yapamazsınız; TBDY'nin ilkelerine bağlı kalmalısınız.
Dolayısıyla TBDY'nin yığma bağıntılarını tescilli bir yapıda kullanmak yasak değildir. Ama bu bir tercihtir ve tercihin kendisi raporda yazılmalıdır.
3. Bu neden önemli?
Dışlamanın teknik gerekçesi de var. TBDY'nin yığma hükümleri, düzgün örülmüş, bilinen malzemeli, düzenli planlı çağdaş yığma binalar için kalibre edilmiştir. Tarihi bir yapıda ise duvar kesiti çoğunlukla katmanlıdır (iki dış yüz arası moloz dolgu), harç özellikleri yüzyıllar içinde değişmiştir, geometri düzensizdir ve yapım tekniği belgesizdir. Aynı formülü uygulamak, formülün varsayımlarının sağlandığı anlamına gelmez.
4. Üçüncü bir kapsam sınırı
Aynı bölümde, daha az bilinen bir sınır daha var:
Yani deprem görmüş ve hasar almış bir bina, tescilli olmasa bile Bölüm 15 yöntemleriyle değerlendirilemez. Bu iki sınır birlikte düşünüldüğünde, deprem sonrası bir tarihi yapıda iki ayrı gerekçeyle kapsam dışında olunur.
5. Vaka: tescilli bir okul binası
Aşağıdaki sayılar gerçek bir değerlendirmeden geliyor: tescilli bir ilkokul binası, yığma taşıyıcı sistem, üç kat. Kesit tesirleri ETABS modelinden elastik spektrum analiziyle, kapasiteler TBDY Bölüm 11 bağıntılarıyla hesaplanmış.
| Alan | Değer |
|---|---|
| yükleniyor… | |
6. Kayma dayanımı ve unutulan üst sınır
Duvar karakteristik kayma dayanımı Denk.(11.1) ile hesaplanır:
Bu veri setinde motor, yayımlanmış 26 fvk değerinin hepsini — içinde yeniden üretiyor — yani bağıntı ve parametreler doğru geri çıkarılmış durumda.
7. Bulgu: kayma her yerde bağlıyor
Her duvar parçası için üç kırılma modu ayrı ayrı hesaplandı: kayma, eksenel ve eğilme. Sonuç şaşırtıcı derecede tek yönlü.
| Kırılma modu | Kaç parçada bağladı | En büyük DCR | Kapasiteyi aşan |
|---|---|---|---|
| hesaplanıyor… | |||
Bunun fiziksel sebebi açık: yığma duvar basınca güçlü, kaymaya zayıftır. Düşey yükler duvar kesitinin küçük bir bölümünü kullanır (eksenel DCR'ler 0,08–0,58 arasında), ama yatay deprem kuvveti doğrudan kayma dayanımına biner — ve kayma dayanımı yalnızca harç aderansı ile sürtünmeden gelir.
Kat dağılımına bakıldığında ikinci bir örüntü daha görünüyor:
| Kat | Parça | Ortalama σd | Ortalama fvk | Yetersiz |
|---|---|---|---|---|
| hesaplanıyor… | ||||
8. Tek sayıya gömülmüş iki karar
Veriyi yeniden üretirken bir ayrıntı çıktı. Yayımlanan kapasiteleri veren etkin bölen 2,222. Oysa TBDY Madde 11.2.11 yığma malzeme katsayısını açıkça veriyor: gazbetonda 1,75, diğer malzemelerde 2,0.
9. Ne söyleyebiliriz, ne söyleyemeyiz
Söyleyebileceğimiz:
- Bu yapıda 26 duvar parçasının hepsinde belirleyici kırılma modu kaymadır.
- 14 parçada kayma talebi, TBDY Bölüm 11 bağıntılarıyla hesaplanan kapasiteyi aşmaktadır.
- Eksenel ve eğilme kontrolleri hiçbir parçada kapasiteyi zorlamamaktadır.
- Güçlendirme, kayma dayanımını artırmaya yönelmelidir.
Söyleyemeyeceğimiz:
- "Bu yapı TBDY'ye göre şu performans düzeyindedir." Yönetmelik bu yapıyı kapsamıyor; bir performans düzeyi atamak, Yönetmeliğin vermediği bir yetkiyi kullanmaktır.
- "Hesap Yönetmeliğe uygundur." Uygunluk, kapsam içinde olmayı gerektirir.
- "Kapasiteler kesindir." TBDY'nin yığma bağıntıları çağdaş, düzgün örülmüş duvarlar için kalibre edilmiştir; katmanlı tarihi duvarda varsayımların sağlandığı gösterilmelidir.
10. Motor kapsamı nasıl taşıyor?
Bu yazının motoru, kapsam bilgisini isteğe bağlı bir not olarak değil zorunlu bir girdi olarak alıyor. Yapının tescilli olup olmadığı söylenmeden hiçbir hesap yapılmıyor — "bilmiyorum" da kabul edilmiyor.
| Durum | Motorun davranışı |
|---|---|
| Kapsam bilgisi verilmemiş | Hesap reddedilir. |
| Yapı tescilli | Her sonuç, Madde 1.1.8 / 15.1.5 dışlamasını ve Madde 1.1.9'un açtığı yolu taşıyan bir kapsam notu döner. |
| Deprem sonrası hasarlı | Madde 15.1.6 ayrıca eklenir; iki gerekçeyle kapsam dışıdır. |
| fb verilmemiş | Denk.(11.1) üst sınırı uygulanamayacağı için hesap reddedilir. |
| γm ve ek azaltma | Ayrı girdilerdir; etkin bölen ve ayrışımı sonuçta raporlanır. |
| Üç kırılma modu | Daima birlikte hesaplanır; en büyük DCR bağlar. |
11. Kendini sınama
- Tescilli bir yapı için TBDY Bölüm 15 performans değerlendirmesi yapıp sonuç beyan etmek neden hatalıdır?
- Madde 1.1.9 hangi üç koşulu getiriyor?
- Deprem sonrası hasar almış, tescilli olmayan bir bina Bölüm 15 ile değerlendirilebilir mi?
- Denk.(11.1)'in üst sınırı hangi durumda bağlar? Bu sınır atlanırsa sonuç hangi yönde yanılır?
- Bu yapıda eksenel DCR'lerin düşük, kayma DCR'lerinin yüksek çıkmasının fiziksel sebebi nedir?
- Bir hesapta etkin bölen 2,222 olarak verilmiş. Bunu γm = 2,0 ve ek bir 1,111 olarak ayırmak neden önemlidir?
- Üst katlarda kayma dayanımı neden düşer?
Kaynaklar
- TBDY 2018 (Deprem Etkisi Altında Binaların Tasarımı İçin Esaslar) — Madde 1.1.8, 1.1.9, 11.2.9, 11.2.10, 11.2.11, 15.1.5, 15.1.6 ve Denk.(11.1). Resmî Gazete'de yayımlanmış tam metinden doğrudan okunmuştur.
- Vaka verisi: tescilli bir ilkokul binasının ETABS modeli ve duvar parçası tahkiki. Model ve analiz Osman Turgut Topbaş tarafından hazırlanmıştır; veri sahibinin izniyle yayımlanmıştır.
- Tarihi yapıların değerlendirilmesinde uluslararası uygulama için ICOMOS ilkeleri ve ilgili Türk Standartları, Madde 1.1.9'un işaret ettiği kaynaklar arasındadır.
Yazıdaki bütün sayılar engine/masonry.js tarafından üretilir ve tests/masonry.test.js içinde ayrıca sabitlenmiştir (26/26). Madde metinleri, TBDY Resmî Gazete'de yayımlanmış bir yönetmelik olduğu için doğrudan alıntılanmıştır. Kapsam durumu motorda zorunlu girdidir ve her sonuçla birlikte taşınır.
Kapsam dışı bir yapıda yapılan hesap, bir Yönetmelik uygunluk beyanı değil mühendislik değerlendirmesidir.